CHUYỆN GÌ ĐÃ XẢY RA
Chi cục Hải quan khu vực IV (Customs Branch IV) tại Việt Nam ngày 24 tháng 10 năm 2026 đã công bố giải thích về thủ tục hải quan đối với doanh nghiệp chế xuất (EPE — export processing enterprises). Đây không phải là một văn bản quy phạm pháp luật riêng lẻ mà là bản tổng hợp thực tiễn áp dụng các văn bản đã có hiệu lực: Công văn số 20010/CHQ-GSQL, Công văn số 17769/CHQ-NVTHQ ngày 22 tháng 6 năm 2026 và Công văn số 15225/CHQ-GSQL ngày 14 tháng 4 năm 2026. Cả ba văn bản đều dựa trên Nghị định số 134/2016/NĐ-CP và các sửa đổi tại Nghị định số 18/2021/NĐ-CP.
Nội dung cốt lõi của giải thích là: doanh nghiệp "không còn đáp ứng" yêu cầu kiểm tra, giám sát hải quan đối với khu vực ngoài thuế quan sẽ mất quyền hưởng chế độ ưu đãi EPE. Theo dữ liệu từ PwC Vietnam (bản tin ngày 20 tháng 8 năm 2026), hải quan liên kết trực tiếp tư cách EPE với việc tuân thủ chế độ kiểm tra và giám sát, chứ không chỉ với đăng ký hình thức. Chi cục IV cũng thông báo về 14 nhóm rủi ro đối với EPE và dẫn số liệu thống kê khu vực: trong số 3.040 doanh nghiệp, chỉ có 149 doanh nghiệp có tư cách EPE (4,89%). Các vi phạm điển hình là mở rộng diện tích sản xuất mà không khai báo và thay đổi chức năng kho bãi.
Ngoài ra, từ ngày 9 tháng 9 năm 2026, việc tự động xác nhận giao dịch qua "khu vực giám sát hải quan" đã có hiệu lực — theo Công văn số 20991/CHQ-GSQL ngày 26 tháng 8 năm 2026. Các EPE có nghĩa vụ cập nhật "Enterprise's Internal Management Number", nếu không tờ khai sẽ không được xử lý tự động.
ĐIỀU NÀY CÓ Ý NGHĨA GÌ
Đối với thương mại điện tử Nga, đây trước hết là câu chuyện về giá thành và thời gian, chứ không phải về những vấn đề pháp lý kỳ lạ. EPE là nhà máy mua nguyên liệu và linh kiện mà không phải chịu thuế nhập khẩu và thuế GTGT với điều kiện toàn bộ sản phẩm được xuất khẩu. Chính trên mô hình này, phần lớn sản xuất theo hợp đồng tại Việt Nam được xây dựng: giày dép, dệt may, điện tử nhỏ, phụ kiện, đồ gia dụng. Nếu nhà cung cấp mất tư cách EPE, họ đột nhiên trở thành nhà nhập khẩu nguyên liệu thông thường — với thuế và thuế GTGT đối với nguyên liệu đầu vào. Những chi phí này gần như luôn được chuyển vào giá lô hàng.
Rủi ro thứ hai là thời gian. Khi hải quan phân loại lại doanh nghiệp hoặc yêu cầu thêm giấy tờ về nguyên liệu tồn kho (và Công văn số 17769/CHQ-NVTHQ chính là về xử lý nguyên liệu, thiết bị và tài sản thừa), lô hàng có thể nằm kho hàng tuần. Đối với người bán hàng lên kế hoạch giao hàng cho mùa cao điểm trên sàn thương mại điện tử, điều này đồng nghĩa với việc hoặc lỡ lịch trình, hoặc phải chuyển sang vận tải hàng không khẩn cấp, ăn mòn biên lợi nhuận.
Lớp thứ ba là giấy tờ. Giải thích của Chi cục IV nhấn mạnh hơn vào việc xác nhận tư cách EPE và sự phù hợp của diện tích sản xuất thực tế với đăng ký. Nếu đối tác Việt Nam của bạn "trên giấy tờ" có một dây chuyền, nhưng thực tế đã mở rộng xưởng mà không thông báo hải quan, đó là vi phạm của họ, nhưng rủi ro trong chuỗi cung ứng là của bạn. Theo dữ liệu từ EY Vietnam (bản tin tháng 3 năm 2026), thực tiễn áp dụng vẫn đang trong giai đoạn chuyển tiếp: vẫn tồn tại các cách hiểu khác nhau về thời điểm EPE mất chế độ ưu đãi, và cần có căn cứ thực tế chứ không chỉ dấu hiệu hình thức.
Và điểm thứ tư — tự động hóa từ ngày 9 tháng 9 năm 2026. Đây là yêu cầu kỹ thuật nhưng ảnh hưởng đến vận hành: nếu nhà cung cấp chưa cập nhật mã định danh nội bộ, tờ khai không được xác nhận tự động, lô hàng phải chờ xử lý thủ công. Theo phân tích của THT Cargo Logistics, điều này cũng áp dụng cho giao dịch của EPE với các doanh nghiệp nội địa Việt Nam.
BÌNH LUẬN CHUYÊN GIA VIETSMART
Tôi thấy điều này trong vận hành tại Thành phố Hồ Chí Minh liên tục: các thương hiệu Nga đến với yêu cầu "tìm nhà máy rẻ hơn", và hai tháng sau phát hiện ra rằng nhà máy có tư cách EPE được đăng ký cho một địa điểm, nhưng sản xuất một phần đã được chuyển sang địa điểm bên cạnh không thuộc tư cách đó. Về mặt hình thức, đây không phải trách nhiệm của bạn, nhưng chính lô hàng của bạn sẽ là lô đầu tiên bị giữ để kiểm tra. Sai lầm phổ biến nhất là chỉ yêu cầu nhà cung cấp bảng giá và mẫu hàng mà không yêu cầu xác nhận tư cách EPE và giấy tờ về diện tích sản xuất.
Nếu là doanh nhân Nga, tôi sẽ không cố tự mình tìm hiểu các công văn hải quan bằng tiếng Việt, mà sẽ đưa việc kiểm tra tư cách vào danh sách kiểm tra khi tiếp nhận nhà cung cấp — trước khi ký hợp đồng, chứ không phải sau lô hàng có vấn đề đầu tiên. Và sẽ dự phòng thêm thời gian trong kế hoạch mua hàng để đề phòng trường hợp tờ khai phải xử lý thủ công.
KẾT LUẬN VÀ CẦN LÀM GÌ
- Yêu cầu xác nhận tư cách EPE trước khi ký hợp đồng. Cần có: giấy chứng nhận đăng ký EPE, giấy tờ về địa điểm sản xuất và kho bãi, xác nhận rằng diện tích thực tế khớp với đăng ký. Kiểm tra không chỉ trụ sở chính mà cả từng địa điểm sản xuất.
- Kiểm tra việc cập nhật mã định danh nội bộ. Từ ngày 9 tháng 9 năm 2026, EPE có nghĩa vụ cập nhật "Enterprise's Internal Management Number" theo Công văn số 20991/CHQ-GSQL. Hãy yêu cầu nhà cung cấp cung cấp ảnh chụp màn hình hoặc xác nhận từ hệ thống — đây là kiểm tra rẻ tiền giúp tiết kiệm hàng tuần.
- Làm rõ quy trình xử lý nguyên liệu thừa. Công văn số 17769/CHQ-NVTHQ ngày 22 tháng 6 năm 2026 quy định việc xử lý nguyên liệu và thiết bị thừa. Nếu nhà máy tích lũy hàng tồn cho đơn hàng của bạn, hãy làm rõ cách họ khai báo — nếu không lô hàng có thể bị kẹt ở khâu kiểm tra.
- Dự phòng thời gian trong kế hoạch giao hàng. Đối với mua hàng theo mùa cho sàn thương mại điện tử, hãy cộng thêm 2–3 tuần vào thời gian vận chuyển tiêu chuẩn để đề phòng tờ khai phải xử lý thủ công. Đối với hàng hóa có vòng đời ngắn (điện tử, phụ kiện theo xu hướng), điều này là quan trọng.
- Đa dạng hóa nhà cung cấp trong nội bộ Việt Nam. Duy trì ít nhất hai nhà sản xuất cho mỗi danh mục chính: nếu một nhà mất tư cách EPE hoặc phải làm lại thủ tục, nhà còn lại sẽ đảm bảo khối lượng mà không làm gián đoạn lịch trình.
Nguồn: Vietnam.vn ngày 24 tháng 10 năm 2026